Różowy podatek: dlaczego produkty dla kobiet często kosztują więcej

„Różowy podatek” to nieoficjalny podatek, a nazwa sytuacji, w której towary lub usługi skierowane do kobiet kosztują więcej niż podobne odpowiedniki dla mężczyzn. Często różnica nie dotyczy funkcji czy jakości, a koloru opakowania, zapachu, nazwy lub marketingowego pozycjonowania. Najprostszy przykład to maszynka do golenia. Męska może być niebieska lub czarna, a damska — różowa lub fioletowa, z obietnicami „delikatności” i „gładkości”. Funkcja jest ta sama, ale damska wersja często jest droższa. To samo może dotyczyć dezodorantów, szamponów, żeli pod prysznic, kremów, perfum, odzieży, zabawek, akcesoriów, pralni chemicznych czy usług fryzjerskich. Problem nie polega tylko na kilku dodatkowych złotych za jeden towar, ale na efekcie kumulacyjnym. Jeśli kobieta przez całe życie regularnie płaci więcej za podstawowe towary i usługi, wzmacnia to szerszą nierówność ekonomiczną: niższe dochody, wydatki na pielęgnację, pracę nieodpłatną oraz społeczną presję, aby odpowiadać określonym standardom wyglądu.

Różowy podatek pojawia się tam, gdzie producent lub sprzedawca dzieli rynek według płci. Towar dla kobiet często jest przedstawiany jako delikatniejszy, estetyczniejszy lub „premium”, nawet jeśli jego skład i funkcja prawie nie różnią się od męskiego odpowiednika. W marketingu nazywa się to pozycjonowaniem płciowym. Maszynka do golenia staje się nie tylko maszynką do golenia, ale „damską maszynką do golenia dla jedwabistej skóry”. Dezodorant sprzedawany jest nie tylko jako ochrona przed zapachem, ale jako część wizerunku delikatności czy atrakcyjności. Za tę symboliczną wartość konsumentka często płaci więcej. Czasami wyższa cena rzeczywiście ma uzasadnienie: inny skład, droższy aromat, bardziej skomplikowane opakowanie, mniejsza wielkość partii lub wyższe wydatki na reklamę. Ale jeśli dwa towary pełnią tę samą funkcję, mają podobny skład i różnią się głównie kolorem oraz napisem na etykiecie, przepłacanie wygląda jak opłata za kategorię płciową.

Najbardziej zauważalna kategoria to towary do pielęgnacji osobistej: maszynki do golenia, ostrza, pianki do golenia, dezodoranty, żele pod prysznic, szampony, kremy i środki do stylizacji włosów. W damskich liniach większy nacisk kładzie się na zapach, design i obietnice miękkości, w męskich — na funkcję, świeżość i prostotę. Drugą kategorią są odzież i obuwie. Damskie rzeczy czasami kosztują więcej, nawet gdy są wykonane z mniejszej ilości materiału. Częściowo tłumaczy się to bardziej skomplikowanym krojem, większą ilością modeli i szybszą zmianą kolekcji, ale podstawowe t-shirty, koszule, dżinsy czy kurtki w damskim dziale często nie są tańsze od męskich odpowiedników. Trzecia sfera to usługi. W wielu krajach damskie strzyżenie kosztuje więcej niż męskie, nawet gdy chodzi o krótkie włosy i podobny zakres pracy. Pralnia chemiczna damskiej koszuli również może być droższa niż pralnia chemiczna męskiej, chociaż materiał i stopień trudności pielęgnacji nie zawsze się różnią. Osobną grupą są towary dziecięce. Zabawki, rowery, kaski, plecaki, artykuły papiernicze lub odzież dla dziewczynek czasami są droższe od podobnych towarów dla chłopców tylko z powodu „dziewczęcego” designu.

Różowy podatek często mylony jest z tampon tax — podatkiem na produkty menstruacyjne. To powiązane, ale różne zjawiska. Różowy podatek to głównie rynkowa różnica w cenie między towarami lub usługami dla kobiet i mężczyzn. Pojawia się z powodu marketingu, popytu, opakowania, stereotypów lub polityki cenowej firm. Tampon tax to już polityka podatkowa państwa. Tak nazywa się sytuację, gdy podpaski, tampony, kubeczki menstruacyjne i inne środki higieny menstruacyjnej są opodatkowane jak zwykłe lub „niepierwszej potrzeby” towary, chociaż w rzeczywistości są podstawową koniecznością. Wokół tampon tax na świecie odbyło się wiele kampanii. Aktywiści domagali się obniżenia lub zniesienia VAT na produkty menstruacyjne, uczynienia ich bezpłatnymi w szkołach, uniwersytetach, szpitalach i schroniskach, a także uznania ubóstwa menstruacyjnego za problem społeczny.

Jedno z najsłynniejszych badań przeprowadził Departament Ochrony Praw Konsumentów w Nowym Jorku w 2015 roku. Porównał setki produktów w różnych kategoriach: zabawki, odzież dziecięca i dorosła, środki pielęgnacyjne oraz towary dla osób starszych. Ogólny wniosek: towary dla kobiet w średniej kosztowały około 7% więcej niż podobne towary dla mężczyzn. W kategorii środków do pielęgnacji osobistej różnica wynosiła około 13%. Jednocześnie rządowy raport GAO w USA z 2018 roku pokazał bardziej skomplikowany obraz. W 5 z 10 kategorii środków do pielęgnacji osobistej towary damskie były statystycznie droższe, w 2 kategoriach droższe były męskie, a w innych różnica była mieszana lub nieznaczna. Wniosek GAO jest ostrożny: różnica w cenie nie zawsze automatycznie dowodzi dyskryminacji, ponieważ mogą na nią wpływać skład, opakowanie, reklama, wolumen sprzedaży i popyt. Ale płeć docelowej grupy odbiorców rzeczywiście może być jednym z czynników kształtujących ceny. Dlatego różowy podatek nie zawsze jest łatwy do zmierzenia. Aby dokonać uczciwego porównania, należy uwzględnić objętość, skład, jakość, markę, miejsce sprzedaży i sezonowość. Jednak nawet po takich doprecyzowaniach pozostaje wiele przypadków, w których różnica wydaje się raczej marketingowa niż obiektywna.

W USA różowy podatek często omawia się jako problem rynku konsumenckiego. Na poziomie federalnym nie ma ogólnego prawa, które zabrania sprzedaży podobnych towarów damskich i męskich po różnych cenach. Jednocześnie poszczególne stany reagowały na problem w usługach: na przykład w Kalifornii już w latach 90. zakazano dyskryminacji cenowej ze względu na płeć w salonach fryzjerskich, pralniach chemicznych i naprawach. W odniesieniu do produktów menstruacyjnych sytuacja w USA zależy od stanu: część stanów zniesła podatek od sprzedaży na podpaski i tampony, część — nie. W Wielkiej Brytanii od 1 stycznia 2021 roku zniesiono VAT na środki higieny menstruacyjnej: stawka stała się zerowa. Przedtem, z powodu przepisów UE, kraj przez długi czas nie mógł obniżyć stawki poniżej 5%. Zniesienie podatku towarzyszyło szerszej polityce dostępności: bezpłatne produkty menstruacyjne zaczęto udostępniać w szkołach, college'ach i szpitalach. Australia zniesła 10% GST na produkty menstruacyjne od 2019 roku. Kanada zniesła federalny GST/HST na takie towary w 2015 roku. W Unii Europejskiej podejścia różnią się: część krajów stosuje obniżone stawki VAT, ale nie ma jednego przepisu dla wszystkich. Osobnym przykładem jest Szkocja. Stała się pierwszym krajem, który wprowadził bezpłatny dostęp do produktów menstruacyjnych dla wszystkich, którzy ich potrzebują. To już nie tylko ulga podatkowa, ale uznanie higieny menstruacyjnej za kwestię zdrowia publicznego i godności.

W Ukrainie temat różowego podatku jest na razie słabiej zbadany niż w USA, Wielkiej Brytanii czy Kanadzie. Nie ma szerokiego państwowego monitorowania, które regularnie porównywałoby ceny towarów damskich i męskich w różnych kategoriach. Nie ma też osobnego prawa, które bezpośrednio zabraniałoby dyskryminacji cenowej ze względu na płeć dla podobnych towarów lub usług. W praktyce ukraińscy konsumenci widzą te same zjawiska, co w innych krajach: damskie maszynki do golenia, dezodoranty, szampony, kremy, środki do golenia, akcesoria czy usługi salonowe często są pozycjonowane jako osobna kategoria. Czasami rzeczywiście różnią się składem lub jakością, ale czasami różnica sprowadza się do koloru, zapachu czy designu opakowania.

Jeśli chodzi o produkty menstruacyjne, Ukraina nie ma takiej polityki ulgowej, jak kraje, które zniesły tampon tax. Podstawowa stawka VAT w Ukrainie wynosi 20%, a środki higieny menstruacyjnej zazwyczaj sprzedawane są w ramach zwykłego opodatkowania. Dla porównania: w Wielkiej Brytanii stawka VAT na takie towary wynosi 0% od 2021 roku; w Australii GST zniesiono od 2019 roku; w Kanadzie federalny GST/HST — od 2015 roku; w niektórych stanach USA podatek od sprzedaży również został zniesiony. Ukraiński kontekst komplikuje wojna, spadek dochodów, wewnętrzne przesiedlenia ludzi i wzrost cen. Dla kobiet i dziewcząt w wrażliwych grupach nawet podstawowe środki higieny mogą być znacznym regularnym wydatkiem. Dlatego kwestia różowego podatku w Ukrainie to nie tylko marketing różowych maszynek do golenia, ale także dostępność podstawowej pielęgnacji.

Różnica w cenie może wydawać się drobiazgiem: kilka złotych na dezodorancie, kilkadziesiąt złotych na strzyżeniu. Ale te wydatki powtarzają się co miesiąc, co sezon i co roku. Do nich dochodzą produkty menstruacyjne, kosmetyki, pielęgnacja włosów i skóry, odzież oraz społeczna presja, aby wyglądać „zadbanie”. Różowy podatek wspiera również stereotyp: kobiecość musi kosztować więcej. Towar damski często sprzedawany jest jako „delikatny”, „piękny”, „specjalny”, a towar męski — jako funkcjonalny i prosty. W rezultacie kobietom proponuje się płacenie nie tylko za produkt, ale także za oczekiwanie, że będą odpowiadać określonemu wizerunkowi. To nie oznacza, że każdy droższy towar damski jest automatycznie niesprawiedliwy. Czasami cena rzeczywiście jest uzasadniona jakością, składem lub technologią. Ale gdy różnica stabilnie pojawia się tam, gdzie różnice są minimalne, to już kwestia przejrzystości i uczciwości rynku.

Najprostszy sposób to porównywanie nie tylko nazwy, ale także składu, objętości i ceny za jednostkę. Na przykład, liczenie kosztu szamponu na 100 ml lub sprawdzanie, ile ostrzy i wymiennych wkładów znajduje się w opakowaniu maszynek do golenia. Często „męska” wersja jest tańsza i spełnia tę samą funkcję. Drugi sposób to nie bać się kupować towarów poza półką płciową. Jeśli męski dezodorant, maszynka do golenia, żel pod prysznic lub podstawowy t-shirt odpowiadają jakością, nie ma powodu, aby przepłacać za „damskie” opakowanie. Trzeci sposób to wspieranie marek, które nie nadużywają pozycjonowania płciowego. Przejrzysty skład, ta sama cena za podobne towary, neutralny design i brak sztucznego podziału na „dla niej” i „dla niego” to oznaki odpowiedzialniejszego podejścia. Na poziomie społecznym ważne są dane. Regularne porównania cen w supermarketach, aptekach, sklepach internetowych i w sektorze usług mogłyby pokazać, jak widoczny jest różowy podatek w Ukrainie. Bez danych problem łatwo zbagatelizować.

Pierwszy kierunek to polityka podatkowa dotycząca produktów menstruacyjnych. Jeśli podpaski, tampony, kubeczki menstruacyjne i inne środki są uznawane za podstawową konieczność, logicznym krokiem może być obniżenie lub zniesienie VAT. Przykłady Wielkiej Brytanii, Kanady i Australii pokazują, że to realistyczna polityka. Drugi kierunek to ochrona konsumentów przed nieuzasadnioną dyskryminacją cenową ze względu na płeć w usługach. Na przykład strzyżenie może być oceniane nie według płci klienta, ale według długości włosów, stopnia trudności pracy i czasu pracy fryzjera. Pralnia chemiczna — nie według tego, czy rzecz jest damska czy męska, ale według materiału, konstrukcji i stopnia trudności czyszczenia. Trzeci kierunek to zbieranie i publikowanie danych. Jeśli instytucje państwowe lub niezależne regularnie porównywałyby ceny podobnych towarów, rynek stałby się bardziej przejrzysty, a konsumenci mieliby więcej argumentów do wyboru.